ΓΙΑΤΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΜΕ

Του Τάσου Σταμπούλογλου

Ο μύθος της “εσωτερικής” ανάγκης. Συνειδητή και αυθόρμητη δημιουργία. Ηθικά και υλικά κίνητρα. Γράφουμε και δημιουργούμε για τους άλλους. Προσπάθεια για αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών. Δίψα για ελευθερία και δικαιοσύνη. Μια άλλη μορφή δημιουργίας.

Πολλές φορές μας ρωτούν: Γιατί γράφετε; Η πιο κοινή απάντηση θα ήταν να τους πούμε ότι νοιώθουμε μια “εσωτερική” ανάγκη να εκφραστούμε, ότι γράφουμε και δημιουργούμε για τον εαυτό μας ή κάτι παρόμοιο. Είναι σίγουρο πως η τέτοια ερμηνεία για την καλλιτεχνική δημιουργία είναι λαθεμένη. Ακόμα και στην περίπτωση που ειλικρινά πιστεύουμε ότι γράφουμε για τον εαυτό μας και ότι δημιουργούμε για να ικανοποιήσουμε αυτή την “εσωτερική” μας ανάγκη, βρισκόμαστε μακριά από την αλήθεια.

Είναι βέβαιο πως ένα έργο τέχνης απαιτεί μια συνειδητή εργασία και μια γνώση πλατιά του αντικειμένου της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αλλά και μια δημιουργία αυθόρμητη δεν μπορεί να μην περιέχει μέρος από τα παραπάνω στοιχεία. Στην τέχνη δεν υπάρχει παρθενογένεση. Στο μυαλό και στη συνείδηση του δημιουργού είναι βέβαιο πως προϋπάρχει η γνώση και το ερέθισμα εκείνο που ανάβει τη φλόγα της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Ο κάθε άνθρωπος έχει μέσα του δυνάμεις που για να ελευθερωθούν και να φανερωθούν χρειάζονται ορισμένα κίνητρα. Συνθήκες τέτοιες, που να βοηθούν την εκδήλωση και την έκφρασή τους σε συγκεκριμένη μορφή δράσης. Και η δημιουργία είναι, φυσικά, μια δυναμική μορφή δράσης.

Ο δημιουργός είναι πρώτα και πάνω απ' όλα δέκτης. Δέχεται ερεθίσματα από το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον. Στη συνέχεια γίνεται μεταδότης. Προσπαθεί να μεταδώσει τη συγκίνηση που δόνησε την καρδιά του, την πείρα και τη γνώση που πιστεύει ότι έγινε κτήμα του, την ηθική ή κοινωνικοπολιτική του θέση και στάση. Ο καλλιτέχνης δημιουργός προσπαθεί να επηρεάσει τον αναγνώστη, τον ακροατή ή το θεατή. Κάνει με λίγα λόγια προσηλυτισμό. Προβάλλει τις αισθητικές του αντιλήψεις, τις φιλοσοφικές του θέσεις, τη στάση του απέναντι στη ζωή και τα προβλήματά της.

Αυτό που πολλοί ονομάζουν “αυθόρμητη καλλιτεχνική δημιουργία” στην πραγματικότητα δεν υπάρχει. Είναι, βέβαια, γεγονός πως πολλοί καλλιτέχνες, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, ισχυρίζονται πως δημιουργούν αυθόρμητα, δίχως συγκεκριμένο σκοπό ή στόχο. Έτσι, δημιουργία για χάρη της δημιουργίας. Και στην περίπτωση που είναι ειλικρινείς απέχουν από την αλήθεια. Αν ψάξουν μέσα τους θα βρουν τα αληθινά κίνητρα της δημιουργίας τους. Καμιά δράση στη ζωή δεν είναι άσκοπη και τυχαία. Η δράση είναι πάντα το κύριο χαρακτηριστικό των έμβυων όντων. Δράση για επιβίωση ή καλυτέρευση των συνθηκών, φυσικών και κοινωνικών.

Είναι, επομένως, αναντίλεκτο ότι παντού υπάρχει κάποιο κίνητρο. Υλικό ή ηθικό. Άμεσο ή έμμεσο. Λιγότερο ή περισσότερο φανερό. Στα πρώτα στάδια της τέχνης τα κίνητρα οδηγούν σε μια μονάχα μορφή δράσης. Στην προσπάθεια να δαμαστούν οι κακές δυνάμεις (μαγεία) και να βοηθηθεί ο αγώνας για την επιβίωση. Δεν υπάρχουν άλλες αξίες σαν αντικείμενο της τέχνης. Αυτές οι αξίες θα προστίθενται στο ρεπερτόριο του καλλιτέχνη με το πέρασμα των χιλιετηρίδων και με τις νέες συνθήκες και ανάγκες που θα δημιουργηθούν στο μεταξύ.

Σήμερα θεωρείται ταπεινή επιδίωξη η απασχόληση του καλλιτέχνη σε τομείς όπου οι ηθικές αξίες μπαίνουν σε δευτερότερη μοίρα. Αν όμως ρίξει κανείς μια ματιά στη δραματική πορεία της ανθρωπότητας προς τον πολιτισμό θα αναθεωρήσει πολλές από τις επιπόλαιες θέσεις του πάνω στα ζητήματα της τέχνης.

Η δίψα για ελευθερία και δικαιοσύνη είναι προαιώνιος πόθος του ανθρώπου. Για το σκοπό αυτό αγωνίστηκε και αγωνίζεται η τέχνη. Και πάντα ανάμεσα από χίλια εμπόδια και αντιδράσεις. Αλλά το μεγαλείο και η μοναδικότητά της βρίσκεται εδώ. Με τη διαμόρφωση κάθε φορά των κατάλληλων μορφών αντίδρασης και την επιλογή των στρατηγικών εκείνων που τη βοηθούν πιο αποτελεσματικά, μπόρεσε η τέχνη να ξεπεράσει τα εμπόδια και να μεγαλουργήσει. Να στηρίξει τον άνθρωπο στη μεγαλειώδη του εξόρμηση να κατακτήσει το αύριο.

Οι φιλόσοφοι όλων των εποχών και όλων των τόπων προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Εκείνο όμως που πρέπει να μας ενδιαφέρει δεν είναι οι ερμηνείες και οι διαπιστώσεις. Η τέχνη πρέπει να βοηθήσει να ενεργοποιηθούν οι δυνάμεις εκείνες που μπορούν να βοηθήσουν την αλλαγή των συνθηκών της ζωής προς το καλύτερο.

Κανείς δημιουργός δεν είναι αυτόφωτος. Η δημιουργία του αναπόφευκτα επιρεάζεται από την επίδραση του κοινωνικού περίγυρου, των ιδεών και των καλλιτεχνικών ρευμάτων που κυριαρχούν στην εποχή και στον τόπο του. Και ακόμη τούτο: Στο έργο τέχνης αντικείμενο και υποκείμενο, εφικτό και ουτοπικό, υπαρκτό και φανταστικό γίνονται ένα περνώντας από το καμίνι που καίει στα φρένα και στην καρδιά του καλλιτέχνη.