Η επιστήμη ως συνιστώσα του πολιτισμού

Από τον Χρίστο Γεωργούση

 

Στην Ελευθεροτυπία στις 24-10-1993 δημοσιεύτηκε άρθρο του Γιώργου Γραμματικάκη, καθηγητού του Πανεπιστημίου Κρήτης και γνωστού συγγραφέα (Η κόμη της Βερενίκης) με τον παραπάνω τίτλο. Βρίσκω σκόπιμο να παραθέσω τα εισαγωγικά του σπουδαίου αυτού κειμένου.

«Το κείμενο που ακολουθεί στηρίζεται σε μια βασική πρόταση που συνήθως διαφεύγει της προσοχής όσων ασχολούνται με τον πολιτισμό. Η πρόταση αυτή είναι: Οι θετικές επιστήμες αποτελούν συνιστώσα-και μάλιστα βασική-του πολιτισμού μας. Συνεπώς όσο εξακολουθούμε να μιλάμε για πολιτισμό υπονοώντας απλώς τη λογοτεχνία, τα έργα τέχνης ή τη μουσική, αφαιρούμε ένα μεγάλο μέρος από τη δυναμική του. Η θεωρία της σχετικότητας για παράδειγμα, έχει μια σπάνια αισθητική και ανοίγει στον άνθρωπο διαστάσεις, ακριβώς όπως ένα σπουδαίο έργο τέχνης. Επιπλέον, εξηγεί, γιατί λάμπει ο ήλιος. Για τους ίδιους λόγους η ανακάλυψη της ελικοειδούς δομής στα μόρια της κληρονομικότητας ή η θεωρία των πιθανοτήτων είναι πολιτισμικά γεγονότα, με οποιονδήποτε ορισμό του όρου.

 

Το ότι η πολιτιστική διάσταση της επιστήμης δεν έχει με επάρκεια εκτιμηθεί από τους ανθρώπους της κουλτούρας οφείλεται αφενός μεν στην περιχαράκωση της κουλτούρας αυτής, αφετέρου στην αδυναμία των ανθρώπων της επιστήμης να επικοινωνήσουν. Στο κλασικό του βιβλίο «Οι δύο κουλτούρες» που διερευνά αυτό το χάσμα, ο φυσικός και μυθιστοριογράφος C. P. Snow παρατηρεί δηκτικά ότι οι άνθρωποι της διανόησης κοροϊδεύουν έναν επιστήμονα αν αγνοεί τον Σαίξπηρ. Οι ίδιοι όμως αγνοούν τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, που έχει ισοδύναμη αξία. «Ο κόσμος που αποκαλύπτει η επιστήμη», διαμαρτύρεται ο R. Feynman, κάτοχος βραβείου Νομπέλ, «είναι πιο αξιοθαύμαστος από ό, τι φαντάστηκαν ποτέ οι καλλιτέχνες. Γιατί λοιπόν δεν μιλούν γι’ αυτόν οι ποιητές;».

 

Τα τελευταία ωστόσο χρόνια η μεγάλη απήχηση που έχουν τα καλά βιβλία της εκλαϊκευμένης επιστήμης υποδηλώνει ίσως ότι το χάσμα γεφυρώνεται».