Η συντροφικότητα ως στοιχείο της εσωτερικής καλλιέργειας

 Του Γιώργου Ανδρεάδη

Ο άνθρωπος θέλει να τα κάνει όλα μέσα στο απειροελάχιστο όριο της ζωής του. Εκεί μέσα πρέπει να χωρέσουν όλα. Μόρφωση, παιδεία, χρήμα, γόητρο, εξουσία, οικογένεια, διασκέδαση, ύπνος και άλλα πολλά. Όσο πιο μονοδιάστατα αντιμετωπίζει αυτές τις προκλήσεις τόσο περισσότερο μεγαλώνει ο εγωισμός του. Στην προσπάθειά του να κατακτήσει όλο και περισσότερα, χάνει την αίσθηση του χρόνου και τελικά την επαφή του με την πραγματικότητα. Δεν αντιλαμβάνεται ότι τα προκαθορισμένα όρια της ζωής του είναι σταγόνα στον ωκεανό, όπως άλλωστε και η ύπαρξή του σε σχέση με το σύμπαν. Μπορεί, λοιπόν, ο άνθρωπος να είναι το κέντρο του κόσμου, όταν τον παρατηρεί από μέσα του αλλά, αν καταφέρει να απομακρυνθεί λίγο από το εγώ του, εύκολα αντιλαμβάνεται το απέραντο μεγαλείο του φωτός που τον περιβάλλει καθώς και το μέγεθός του.

Αυτό ο καθένας το αντιλαμβάνεται με διαφορετικούς τρόπους ανάλογα με την παιδεία του. Έτσι, για παράδειγμα, ένας μορφωμένος καθηγητής πανεπιστημίου, μπορεί, αν είναι άμουσος, να χρησιμοποιήσει αθέμιτα μέσα για την ανέλιξή του προκειμένου να ικανοποιηθεί ο φουσκωμένος εγωισμός του. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιήσει τη δύναμη της εξουσίας που του δίνει η θέση του για να ταλαιπωρήσει ένα φοιτητή του που απλά διαφωνεί μαζί του. Και σκεφτείτε μιλάμε για έναν μορφωμένο καθηγητή πανεπιστημίου. Άρα η μόρφωση από μόνη της δε φτάνει, για να λεγόμαστε άνθρωποι.

Βέβαια, μη νομίζετε ότι και η παιδεία από μόνη της φτιάχνει έναν άνθρωπο. Η ευγένεια για παράδειγμα είναι ένα από τα στοιχεία που συνθέτουν την παιδεία. Το συγκεκριμένο στοιχείο όμως χάνει τον προσδιορισμό του, όταν είναι τυπικά τοποθετημένο στη συμπεριφορά. Έτσι μπορεί να είμαστε ευγενικοί μπροστά σε κάποιον αλλά πίσω του να σέρνουμε τα μύρια όσα. Είναι όπως ο τυπικά χριστιανός ο οποίος βάζει τα καλά του, όταν πηγαίνει στην εκκλησία, προσκυνά με βαθιές υποκλίσεις μπροστά στην εικόνα και, όταν βγει έξω απ’ αυτή, καρφώνει όποιον βρει μπροστά του.

Η παιδεία σίγουρα μπορεί να αποτελέσει τη βάση πάνω στην οποία θα δομηθεί ένας άνθρωπος. Πρέπει όμως να είναι πολυσύνθετη και να αποχτιέται μέσα σε πλαίσιο ελευθερίας. Η βαθιά πίστη προϋποθέτει μοναχισμό και ο μοναχισμός ως προϋπόθεση έχει την κοινοβιακή μοιρασιά της γνώσης. Μ’ αυτή την έννοια έχει αξία η παιδεία. Η οικογένεια, το σχολείο, η εργασία, η φιλία, καλό θα είναι να αντιστέκονται στην ψεύτικη εξουσιαστική δύναμη του εγώ. Η στωικότητα, η οποία αποτελεί άλλο ένα στοιχείο της παιδείας, είναι μια κατάκτηση η οποία δεν έχει τη μορφή της απόλυτης αποδοχής των πάντων αλλά αυτών των νομοτελειακών γεγονότων που συμβαίνουν ή μπορεί να συμβούν ετεροχρονισμένα στον καθένα μας. Η απώλεια, για παράδειγμα, είναι ένα πολύ στενάχωρο γεγονός. Όσο πιο σοβαρή είναι τόσο μεγαλύτερος είναι ο θρήνος που προκαλεί. Άλλο είναι όμως η εξωτερίκευση του πόνου μέσω του θρήνου και άλλο το ερώτημα «γιατί να τύχει αυτό σε μένα θεέ μου;». Το ένα εκφράζει μια ανθρώπινη εσωτερική ανάγκη και το άλλο έναν άκρατο εγωισμό ο οποίος καθορίζεται από την ψευδαίσθηση της διαφορετικότητας αυτού που ρωτάει απέναντι στη ζωή.

Στο πλαίσιο του καπιταλισμού όλοι οι φορείς κοινωνικοποίησης αποτυγχάνουν να τιθασεύσουν ή έστω να μειώσουν την έξαρση του εγώ σε σχέση με το εμείς. Όχι απαραίτητα, γιατί δεν το προσπαθούν, αλλά γιατί το εμείς είναι σταθερά προσδιορισμένο να συνθλίβεται από τους κανόνες και τις συμπεριφορές της ιδεολογίας του κέρδους και του χρήματος. Η πάλη που δίνουμε με το εαυτό μας απέναντι στην κυριαρχία αυτής της εξουσίας είναι αδυσώπητη και δύσκολη. Η συντροφικότητα και το μοίρασμα μπορεί να αποτελέσουν τα μέσα αρωγής για το αίσιο «τέλος» αυτού του αγώνα.